Pirinioetako kulturetan, hartzaren iratzartzeak udaberriaren itzulera eta neguaren amaiera iragarri izan ditu aspalditik. Garai paganoetatik, kristautasunaren aurretik, une berezi horiek aukera eman dute kodeak, arauak eta gizarte-hierarkiak zalantzan jartzeko. Denboraldi hau inauteria izenez ezagutzen da. Euskal Herrian eta Biarnon, betidanik bizi izan dira inauteriak eta horrela, errituen transmisioa gertatu zen, belaunaldiz belaunaldi.

Gainera, 1990ko hamarkadan, elkarte euskaldunek eta biarnesek garatzen eta indartzen zituzten inauteriak. Gazteek eta zaharrek erritu horiek errotu zituzten gaurko errealitatean, dinamika kulturala sortuz. Horrela, inauteriei leku garrantzitsua eman zieten kulturan, folklorea egin gabe.

Antzekotasun anitz daude Biarnoko eta Euskal Herriko inauterien artean. Historiak erakasten digu Pirinioetako herriak antzinako Baskoniako parte zirela. Etimologiaren ikuspuntutik, posible liteke “Biarne” hitza “Behera” euskal hitzetik etortzea. Populu bera Pirinioetako mendilerroaren bi aldetan bizi zen. Hau da oraindik ikusten duguna Biarnoko inauterietan.

Pirinioetan zehar, Zanpantzarren bidaia, Ansotik Pauerat

Inauterietako pertsonaia nagusia Zanpantzar da Euskal Herrian, San Pançart Gaskoinian. Hiriko auzoetan desfilatzen du, gizon batek antzeratzen du baina herri auzitegi batek epaitzen duen maniki bat da. Jendeak zorigaitz eta bidegabekeria guziak leporatzen dizkio Zanpantzarri eta epaiketa pasatu eta gero, herritarrek erretzen dute, herriko plazan. Baina, Pauen, Zanpantzarrek ihes egitea lortzen zuen eta joaten zen Goi Aragoirat.

Urtero, gazteekBiarnorat Zanpantzar eramaten dute Ansotik eta han hainbat herritan zehar garaipen-bira egiten dute Pauera heldu aurretik. Oloruen eta beste herrietan pasatzen dira, aukera da besta egiteko, egungo mugaren bi aldeetan.

Ekitaldiko pertsonaiak ugariak dira, besteak beste, San Pançart erregearen emaztea Carronha, Quarèsma (Garizuma), hartzak, jendarmeak, etab. Baina, Paueko hirigune historikora sartu aitzin, gertakari famatu batek inauteri hasiera markatzen du: hartzaren gaua.

Hartzak, inauterian

Hartzak beren gordelekuetatik ateratzen dira zuhaitzen izerdia jaisten den unean eta neska gazte biziak, “Rosetak”,topatu nahi dituzte. Lehenengoak gizonak dira, bigarrenak emazteak baina gizonak emaztez mozorrotzen direnak bakarrik. Roseta ederrenaren txapelketa egiten da, hartzak heldu aitzin. Hartz-ehizaren ondoren, auzo historikoan, besta handiak jendea, ehiztariak, hartzak eta rosetak biltzen ditu. Inauteri biarnesa hasten da. Hartzaren gaua helduentzat erreserbatua da, sexualitateari buruzko erreferentziak daudelako.

Hartzaren iratzartzeak, neguaren bukaerak eta udaberriaren heltzeak sexualitatearekin harremana dute. Errepresentazio horretan, animalien eta gizakien arteko harremanak ere agertzen dira. Posible litzateke gaur egungo kultura eta emaztearen lekua kontutan izanik, hartzaren gauaren istorio hau gehiago eboluzionatzea. Inauteriak egokitzen dira, horregatik bizirik geratzen dira.

Euskal inauteriak

Hartzak, ehiztariak, inauteri pertsonaiak ekitaldiaren parte dira, gainera joaldunak, pertsonaia hauek euskal kulturakoak badira. Inauterietan (Arizkun, Ituren, Markina, Zalduondo…), hartzak, Biarnon bezala,protagonismo handia hartzen du. Karriketan zehar dabil, umeak eta nagusiak ikaratuz.

Dakidanez, ez dago Pirinioetan zehar bidaiarik, mugarik gabe, baina herri batetik bestera pasabideak badaude, adibidez Zubieta eta Iturenen artean, Nafarroan.

Inauterien etorkizuna

Antropologiaren ikuspuntutik, ikerketa gehiago jarraitu behar dugu, iraganeko mendeetatik iritsi zaizkigun erritu hauek antzinako gizarteak ulertzeko gakoak ematen dizkigutelako. Asma ditzakegu naturatik hurbilago dauden gizarteak, segurki, eta agian, ez hain patriarkalak?