Onddoak

Udako azken partean edo larrazkenean dira usuenik ikusten eta biltzen onddoak. Onddoen zientzia mikologia deitzen omen da eta egia erran ez da gehienik ezagutzen dudan mundua. Iparralde honetan ez naiz bakarra bospasei onddo mota baizik onartzen ez dituena.

Claude Lévi-Straussek dio munduan badirela populuak guziz onddozaleak direnak, onddoak ongi bereizten dituzte eta prefosta onddo franko jaten dute usaian. Lévi-Straussen arabera badira aldiz onddoak higuin dituztenak edo bederen onddoez deus guti dakitenak. Iparraldeko gehienak, ni barne, ez dakitenen horietarik gara. Ezagutzen ditugun bospasei motez gain beste onddoek izenik ere ez dute eta "basak" direla diogu. Jaten ditugun onddoak basak ez balira bezala, edo guk landuak bezala. Bizkitartean, astaputz deitzen da lehertarazten den onddo "basa" eta lehen sua garraiatzeko ardaia erabiltzen zen.

Euskal Herria bat izanik ere, hegoaldeko gehienek anitzez gehiago ezagutzen dute onddoen mundua. Onddozaleak dira biziki eta ferietan eta merkatuetan ere markatua da onddo batzuen prezioa, hala nola delako zizarena.

Onddo hitza latinetik heldu da: FUNGUS eta frantsesez fongicide den zerbait erosten ahal da, hots ez oihanetan jiten diren onddoak, baina zango erietan edo leku hezeetan jiten diren bestelako onddoak suntsitzeko. Kurioski Saran onddo erran gabe konddo erraiten da. Bestaldean oro har perretxiko deitzen dira eta han onddo da gure onddo mota berezi baten izena.

Diotenaren arabera onddoen erregea onddo beltza da, Bordelekoa omen dena. Haren ondotik nik beti papua edo papuna entzun dut, handiago, uxterrago baina batzuetan hala deitzen zioten zahartzen ari zen onddoa ere. Sasoina amaitzen zela markatzen omen zuen beste onddo eder batek: gorrintxa edo gorringoa. Alabainan, sortzen delarik badauka arraultze batekin egitea eta antza, kuskian balitz bezala. Handitzen delarik liranja kolore pollita badu. Kasu! Ez baita nahasi behar beste amanita gaiztoekin.

Enetzat hortan geldi! Entzuten dut badela lekaxina bestalde, eta buxeu, agian ziza Amikuzen, Larrainen leherronddo. Ez dute ene zartaina ezagutzen.

Beste aldean aldiz ziza eta gibelurdina guziz preziatuak dira eta ez merke saltzen. Erregina ere badago, zein den ez nakike. Bizkaian ditudan askaziek robilloa deitu onddoa ("russule" delakoa) orgataraka biltzen zuten Katalunian erabiltzen zelako laboratorioetan.

Horra onddoez ene uzta urria, eta urrikoa. Ardoaz irratian mintzatzen balin bada erran behar da nahi eta ez emeki edan behar dela. Molde berean erran behar liteke onddoez ere mesfidatu behar dela.

Ezen horra entzun dudan istorioa, Bizkaian gertatua, duela aspaldi. Gizona doi doi ezagutu dut, farmazienta baitzen, guziz gizon errespetagarri eta amultsua, aipatzera noan istorioa berari gertatu eta onddoak zinez ongi ikertu baitzituen. Diote gazte denboran farmazia ikasten ari zela Madrilen, eta uda batez bere herrian zebilela urte oroz bezala Bizkaiko portu batean. Lagun batekin arrantzan perlita deitu arrain andana bat atzemanik, joan zen haien saltzera herriko ostatu batean, sos zerbait ukanen zuelakoan lagunarekin pesta egiteko gogoa baitzuen. Baina ostatu aitzinean bazen familia bat onddo franko zareetan bildurik zuena eta gure gizonari proposatu zioten arrainak trukatzea onddo horiekin. Dudan egon zen farmazientgaia bainan azkenean sos freskoa nahiago zuela erran zuen eta onddoak ez zituen hartu. Onddo anitz zituzten jende gaixoek egun hartan familiako otordua bazuten eta onddoak prestatu zituzten. Hamabi bazkaltiar hil ziren.