Orotarik | 2026ko Azaroaren 19a
Kukumarro
Xarles Videgain
Zahagia
Zahagia zer den jende anitzek ez dakitela ohartu naiz. Alta, haren laguna, xahakoa, ez da oraino guziz ahantzia. Xahakoa ahuntz-larruz egina den ontzi ttipia delarik, ez nagoke ahuntz-larru osoaz egiten den ontzia aipatu gabe, hura baita zahagia. Gure xahakoak zahato du izena ere eta aise ikusten da zahagia eta xahakoa ber hitzetik heldu direla.
Ebanjelioetan erraiten da arno berria ez dela sartu behar zahagi zaharrean, agian gustu txarra emaiten duelako edo beldurrez lehertzeko. Beti ere, duela guti oraino, zahagia erabiltzen zuten gaueko langileek, hots kontrabandistek. Ahuntz edo aker bat larrutu ondoan, behar zen ongi sobatu, prestatu, garbitu eta barnetik bikeztatu. Zango patak eta lepoa ziren lekuan josten zen azkarki. Ez baitzuen lokirik edo lotzeko gresterik ez zen goxo zahagia eramatea. Haatik ongi sobatu larrua lehuna zen eta isila, barrika edo upela ez bezala. Barbier eta Elizanburu idazleek kondatzen dute nolako balentria egiten zuten mugalariek errekaz erreka eta itzalez itzal arno edo izpiritua karreatu beharrez ahalaz guarden isilean, non hauek ez ziren lo ohe-kamantzetan.
Aski bortitza da Bergara aldean entzuten omen den mintzatzeko manera: “Zagia osorik, ginarreba hordirik”, erran nahi baita: “Zahagia beterik, ginarreba mozkorrik”. Hura erraiten omen zen etxe batean sartzen zelarik amaginarreba bat, errain bat, bere dirua utzi gabe eta aita etxe hartan bizi-arazi nahi zuelarik. Egia erran afera horretan zahagiak zer duen egitekorik ez dut ikusten.
Zahagia deitzen da sobera edaten duen jendea, erdaraz “arno-zakua” bezala. Norbait soraio baldin bada, erraiten da: “Zahagi zahar batek baino sentimendu gehiago ez du”. Norbait lodikote delarik, zahagia bezain hantua dela diote. Eta “haize zahagi” da beti kalaka ari den norbait, arnorik ez eta haize ausarki.
Euskaldunek etimologia maite dute eta zernahi asmatzen dute hitzen erranahiaren esplikatzeko. Polita atzeman nuen Larraineko gizon batek erran zidana: alabaina Zuberoan ilargia edo argizeitea erran gabe han argizagia aipatzen da. “Argizagiak argitzen dizü gaiaz zohardi denean” kantuak dioen bezala. Erran zidan beraz argizagia zela zagi bat, zahagi bat argiz betea, tipitzen eta hanpatzen dena argizagiaren mugimenduen arabera edo betea edo berria edo estiapenean. Ez dut uste egia den baina ontsa pentsatua da.
Zahagia egungo egunean ezagutzen da dantza batengatik, zahagi-dantza. Dantza berezi horretan bada gizon bat zahagia bizkarrean daukana eta beste dantzariek zahagia finki jotzen dute. Ez dakit zergatik. Baina zahagia jotzea egiten zen jadanik Erroman eta Grezian. Han arnoaz gain, olioa, ura, esnea emaiten zen zahagiaren barnean eta gasna egiten zen zahagia joz. Airez beterik, erabiltzen zen uraren gainean buia edo flotagailu gisa. Eta zahagia ongi olioztaturik lerrakor baitzen, haren gainean egotea, joko bat bazen, jenderik habilena nor zen ospatzeko: askôliasmos deitzen zen grekoz edo ascolia latinez. Ba omen zuen loturarik izadiaren emankortasunarekin. Joan den mendean oraino Okzitaniako Nîmes inguruan bazuten usaia “ouire boudenfla” edo “akerraren jauzia” deitu jokoa ospatzeko. Irabazleak, nola ez, arnoz beteko zahagia biltzen zuen.
Ez da arras gauza bera baina joko bortitza da Joseph Kessel idazleak ezin hobeki aipatzen duen bouzkachi edo kôkpar famatua, Afganistanen gustukoa dutena. Hor zaldunak elkarri joka gupidarik gabe ari dira ahuntz-larru bat beretu nahiz. Joko gogorra eta maitatua. Nago gure zahagi-dantza ez ote den erritu horien herexa umila.
Azkenik Don Kixote ahantzi gabe. Ezaguna da balentria gaitzak egiten dituela Don Kixotek hala nola haize-eiheren kontrako borrokan. Baina beste behin eta ostatu batean dagoela, han dauden zahagiak (arnoz beterik) etsaiak dituela iduritzen zaio eta xehatzen eta zilatzen ditu ganibet ukaldiz. Erran gabe doa lekuko jendeek ez diotela barkatzen eta Don Kixote xehatzen dute azkarki. Horra zahagiaz erraiteko nuena, iraziz eta izariz.








