Orotarik | 2024ko Apirilaren 04a
Artekia, almea eta azpia: denak xingar?
Xarles Videgain
Xingar eta arroltze, euskara ongi ez dakienak ere entzun duke eta zer erran nahi duen ere ulertzen. Duela guti gure ohiko gizartean hori zen laborari etxe anitzetan eskaintzen zen otordua.
Galdegin didate lagunek ea xingarra zer ote den zuzen. Xingarra Iparralde osoan ezagutzen den hitza da, haatik zubereraz xinkhor deitzen da. Hegoaldean xingarra ez da hain ezagutua, han bakon eta hirugiharra da aipatzen. Gaskoiez ere la chingarre hitza erabiltzen da. Xingar hitz zaharra da, latinetik heldu ez dena, beraz aitzin euskarazkoa.
Xingarra urdekia da baina zuzen zoin parte da? Ezen bada espalda, azpia edo urde-azpikoa, bularraldea, artekia, tripapekoa, almea? Horren xerkatzen arin nintzela, Izturitzeko Laharrako etxeko jaun zenak argitu ninduen. Galdegin niolarik xingarra zer den hauxe erran zidan: "Ha! zer sasoinetan den!" Uste dut hiztegiek erraten ez dutena aski ongi adierazi zuela Jean-Baptiste Garay jaunak. Erran nahi zuen zer sasoinetan gauden eta zer jaten dugun ikusi behar dela ororen buru.
Alabaina, sasoina konta da, urdea hiltzen zelarik, ahalaz neguko egun hotz batez, urdetik jaten zena mailakatzen zen, erran nahi dut bazirela janari hautak, noiznahi jaten ez zirenak eta berriz janari arruntagoak egun oroz jan zitezkeenak. Xingarra bietarik ari da.
Arrunta den xingarra bularren partean dago. Artekia deitzen da gehienik edota almea, tripapeko, hanpeta, mendreska. Karratua izaten da lauki baten itxura hartuz edo biribil izan daiteke. Hemengo frantsesez, "poitrine" eta "poitrine roulée" deitzen da edo "ventrèche". Lehengo denboretan, hura zen egun anitzetan jaten zena. Mehe baino gizen gehiago badu eta Hegoaldean hirugihar deitzen da, hiru zerrenda gorri eta mehe dituelakoan.
Artekiaz kanpo jiten da gero sorbalda, bestela erranik, aitzineko pata ala zangoa urdean. Ez da batere gaiztoa.
Baina gero, hoberena dela kontsideratzen da, jiten da azpia, urdai azpikoa, hots gibeleko zangoa. Zuberotarrez janbu deitzen da, frantsesez jambon, hots "jambe" edo "patte" delakoa. Gorri edo mehe gehiago badu eta gizen guti kailuaren edo kotañoaren inguruan. Lehen bederen, etxean azpia ez zen berehala jaten. Uzten zen gaziturik urte batez zahartzen eta frankotan urdea hil ondoko urteko Pazkoko pestak ospatzen ziren azpia janez, garizuma igan ondoan. Osaba batek behin ostatura eraman ninduelarik goizeko askaria hartzera, xingar eta arroltze janen genuela erran zuen. Xingarra baina trantxa gero! Erran nahi zuen: azpia eta ez artekia!
Erranen didazu hiru gauza bederen aipatu ditudala: artekia, sorbalda eta azpia? Eta xingarra nun da beraz? Egia errateko, hiruak xingar dira, artekia xingarra da, sorbalda ere bai eta azpia xingar. Itzultzekotan erran nezake xingarra delako lard dela. Beraz xingarra nahi baldin badut dastatu, hobe kasu egitea eta nahi dudan xingarra hautatuko dut ene gustuaren eta ene moltsaren arabera. Non ez naizen gomitatua.
