Herri

Agur Euskal Herria! Kopeta ukan behar dut “herri” hitza zer den aipatzeko Herria deitzen den agerkari honetan. Bizkitartean, egungo egunean, herria aipatzen delarik, erranahia kanbiatu zaiola iduritzen zait.

Goazen ikustera zer den Euskal Herria edo batzuek erraiten duten bezala, zer diren Euskal Herriak.

Dudarik gabe, lehenik herri hori eremua da, mugape bat, lurralde bat. Berez geografiari dagokio. Zentzu honekin herria ez da jende-multzo bat. Eremu berezi horretan jendeak bizitzea eta jende horiek populu bat eta herri bat osatzea besterik da edo bederen ondotikakoa da. Baina lehenik lur puska bat behar da izan. “Zazpi Euskal Herriek bat egin dezagun!” dio kantuak eta orduan euskaldun jendea ageri da.

Herria soilki eremua dela ikusten dugu hitz frankotan. Bortuan konparazione, zuberotarrek olha inguruko eremuen artean “axurterria” berez izendatzen dute, eremu hartan gehienik axuriak egoiten baitira. Eta “sugeterri” deitzen dute suge anitz omen duen lekua. Larraine inguruan aski polliki Itzal herria deitzen dute gure iguzki gibela, uspela, laiotza... hots iguzki aldean, iguzki begian ez den malda. Leku izenetan ez dira ments Beterri eta Goiherri eskualdeak. Eta zer dira hil herriak? Ez dira hil jendeak, hilerriak dira hilak biltzen dituen lekua.

Herri diogu ere gauza bat ez balin bada norberakoa, hots komuna eta denena delarik, hala nola herriko lurrak: ez dira pribatuak. Ontsalaz Herriko Etxea denena da, ez da lagun zonbaitena. Herrikoa deitzen da ere lekukoa den zerbait, herriko ardia da hemengo edo bertako arraza: hortan ere geografia ageri da. Ez da gaizki errana oraino entzun daitekeen hura: “herri” gara, bi jendek elkarri hori diotelarik erran nahi du herri berekoak direla, Izurakoak edo Aiherrakoak. Herri gara erraiten da edo adin gara, adin berekoak balin bagara. Leku berekoak eta adin berekoak, nongoak eta noizkoak.

Etxeak badira herri batekoak direnak herriz eta elizaz beste herri batekoak. Nik uste Arlakondo gaineko etxeak herriz Donaixtikoak dira eta elizaz Muskildikoak, edo binperrez. Ondarlan eta beste nonbait berdin. Elizaren antolaketa eta administrazioarena ez dira beti guziz ados.

Bainan herriak jendea baduke bere eremuan. Emeki emeki herri hitzak beste erranahia bildu duela gertatu da. Ezen egun entzuten baita “herri” hitza “jende” izendatzeko. Lehen ere izan da lerratze ttipi bat, Etxeparek 1545ean jadanik dio: “Lauda zak Garaziko herria”, iduri luke ez dituela bakarrik mendiak eta errekak laudatzen baina han bizi diren jendeak ere.

Eta Oihenartek atsotitz batean herrian jendea ere badela erakusten du dioelarik: “Herrik bere lege, etxek bere aztura”. Herriak ez du legerik egiten eremu hutsa balin bada. Gure denboran ere herriaren zentzua “jendea” dela ikusten dugu paretetan hala nola “Herriak bizi behar du” irakurtzen delarik. Dudarik gabe ez da leku bat bizi behar dena bainan jende bat delako lekuan biziko dena.

Erran gabe doa badela beste hitz bat herri honen ordez erabiltzen dena edo zena eta hitz hori “populu” da. Agian, ez naiz segur, gaztelera eta Hegoaldeko joera izan dira kanbiamendu honen aldeko eragileak. Frantsesez Marie Darrieussec-ek atera zuelarik liburu bat “Pays” deitzen zena, guti edo aski Euskal Herriaz ari zen bainan erdaraz “pays” da delako herria eta ez “peuple”.

Aldiz gazteleraz “pueblo” hitzak bi erranahi baditu bederen. Lehenik gure herria; eremua da eta “el pueblo” ere lekua da. Bainan jendea izaiten da, “el pueblo jamas serà vencido”, etabarreko erranahian gehienik konda dena ez da eremua. Ez zuzenki beti ere. Nago herri izenaren erranahiarekin ez ote den euskaraz gauza bera gertatu. Emeki emeki herria ez da gehiago lekua bakarrik, haren gainean bizi diren jendeak ere herri dira.