Askaria

Leku batetik bestera kanbiatzen dira janaria hartzeko otorduak, goizean, eguerdi inguruan, arratsalde erdian eta iluntzean. Gero eta berantago hartuak izaten dira, nik uste. Konparazione aspaldi handian ez zen arraro afaria bostetan edo seietan hartzea, orain aldiz zortzietan edo hamarretan. Bestalde, lan dorpea egiten zutenek frankotan janari bat gehiago bazuten. Eta arratsaldekoa martxotik agorrila arte hartzen zen eta ez neguan laborarien artean bederen.

Horiek hola, duela berrogoi urte horra zoin ziren horien izenak Euskal Herrian, hala nola Ezterenzubiko lagun baten hitzetan: Askari zortzitan, bazkaiten eguerditan, laupost orenetan atsaldeko askaria eta gio iluntzian apaiten. Askaria, bazkaria, atsaskaria, aparia. Aldiz bizkaieraz Otxandion: Goxien barausi in bosu urrengua armosue da, armosuen atzetik baskari bitxartien, amarretakue, gero merienda eta aparia. Barausia, armosua, amarraretakoa, baskaria, merienda, aparia. Hitz horiek ez dira anitz aldatu. Hegoaldean zerhani gisaz bazkaria eta afaria berantago hartzen dira Iparraldean baino: ostatuan bazkalzeko hiru orenetan agertzen den bazkaltiarrik badago noiznahi.

Goizeko otordua baizik ez dugu aipatuko. Lehenik, Iparralde osoan kasik, salbu muga inguruko Lapurdiko herri batzuetan askaria da goizeko otordua. Ez dakit nondik jiten den askari hitza. Michelenak dio ats izena badela, hots hastapena eta gero -ri beste otordu gehienen izenaren azken partean badagoela. Iparraldean askaria goizekoa baldin bada, arratsalde erdian egiten dena arratsaldeko askaria edo atsaskaria da. Ez da harritu behar askari hitza bi aldiz agertzea goizaldean nola arratsaldean. Lehen, espainol zaharrak ‘merendar’ hitza erabiltzen zuen goizekoaren nola arratsaldekoaren deitzeko. Eta frantsesez ‘déjeuner’ ere bi otordutan erraiten da, ‘petit déjeuner’ eta ‘déjeuner’.

Askaria Iparraldean utzirik, Nafarroan eta Gipuzkoan salbu bizkaieraz mintzo den Gipuzkoan, beste izen bat baliatzen da; gosaria, gosaia, gosari-legea. Iduri luke gose-tik heldu dela, gose garelakoan goizean iratzartu ondoan. Ondoko bi mintzairetan ‘déjeuner’ eta ‘desayunar’, ‘jeûne’ eta ‘ayuno’ ageri da, ‘barur’ egotea: goizeko gosariak barura hausten duelako. Eta preseski Bizkaian, hala nola Arrazolan, Otxandion, Getxon edo Leintz Gatzagan barausi diote, hots ‘barur hautsi’, agian erdara kopiatuz.

Hirugarrenekorik, bizkaierak komunzki beste izen bat darabila: armosu. Espainolezko ‘almuerzo’-tik’ heldu da. Eta gazteleraz anitzetan gertatzen den bezala al-batez hasten den hitza arabieratik jiten da (‘alkate’, ‘algebra’, ‘atorra’). Baina ondotikako ‘muerzo’, ‘morsus’ hori latinetik heldu da, eta ‘ausikia’ erran nahi du: ‘morsus’ eta ‘mordre’. Egia erran ‘morsus’ horrek historio luzea du eta erranahia kanbiatu du denboraren poderioz. Lehenik araiz, hortzez eta haginez egin ausikia zen. Gero hortzez moztu edo urratu den puska bera izan da morsus deitua, ‘zatia’ erran nahi zuen. Gure mintzairari ez zaio hori guziz arrunt izan ezen morsus hartaz euskarak egin du moxi, muxi eta puxi bat, hots zati eta puxka bat. Erranahia urrunago joan da eta janari puska bat erran nahi izan du. Eta bistan da janari puska horren jatean beraz barura hausten du eta hortan gelditu da bizkaierazko armosu hitza.

Nafarroan ere almortzu eta ardamortzu entzuten da eta ez dezaket erran zergatik ote arabierak hedapen gehiago baduen probintzi batzuetan besteetan baino. Eta zergatik ez duen euskararen eremu osoa hartu.

Ez ditut hemen aipatzen askaltzeaz gain jendeek hartzen duten gauza arina, bereziki bestaldean amarretakoa edo hameketakoa hartzen dutena edo zutena. Xingar eta arraultze ere bada. Egia erran hamar orenetan jaten duenak ez du eguerdi inguruan bazkaltzen, frangotan gorago errana bezala Nafarroan hiru orenetan egiten da bazkaria Iparraldeko zonbaiten harriduraz.

Bakoitzak bere maneran, askariak, gosariak, almortzuak iduri luke hatsarrea, hastapena, hasiera adierazten duela. Zerbait hasten dena, hala nola egun-hastea, inkoatiboa deitu behar dela diote gramatikan dabiltzanek. Jakin gabetarik, egun oro kafesnea edo xingar arraultzea hartuz inkoatiboa da beraz indarrean ematen duguna. Bada hatsarre goibelagorik. On dagizula!