Zelaia eta ordokia

Norbaitek aipatu dit ea zelaia eta ordokia gauza bera ote zen euskaraz. Egia erran, bi izenen erranahia ez da erraz bereizten. Iduri luke zelaia eta ordokia erraiten dela leku batean ez delarik ez patarrik, ez aldaparik, ez maldarik.

Jende izenetan zelai izena gehiagotan agertzen da ordoki baino. Kirolari esker izen franko entzuten ditugu eta gure aitamek (aitak amak baino gehiago halere) errugbi munduan ezagutu zituzten Zelhai eta Zelaia, Maurice Zelhai Donapaleukoa eta Frantziako txapeldun Avironekin Miarritzeren kontra, orduan halakorik gertatzen baitzen, eta aldiz Michel Zelaia Biarritzeko jokolari gaitza: Maurice Zelhai "h" batekin Amikuzen bezala, Michel Zelaia "a" batekin Lapurdin eta beste aldean bezala. Zelaieta izena ere askotan entzuten da. Hitz zaharra da Incelaieta delako bat agertzen baita jadanik 1096an.

Leku izenetan ere Otsozelaia ezaguna da, hots harpe handia edo Zelai deitu etxeak edo kartierrak hala nola Hazparnen. Baina zelai hitza zer den kanbiatzen da euskalkiaren eta aroaren arabera. Leku ordokia izateaz gain; hots patarrik gabekoa, ereiten den lekua izaten ahal da, guk alor deitzen duguna, edota belarra ekartzen duena, guk pentze edo soro deitzen duguna. Berrikitan joko lekua gisa hartua izan daiteke, futbol zelaia, errugbi zelaia, dantza zelaia, zaldi zelaia. Ohartarazteko da gatza egiten den lekuetan zelaia deitzen dela gatzez betea den eremu xuri-xuria.

Audela, bide bat zelaia dela erraiten ahal da; beste aldean zerbait sobera akitu gabe erdiesten delarik diote: zelaia da. Aldiz ez dut erabiltzen han entzuten den ondoko hau: zelaian utzi dut, erran nahi omen da: "huts egin dut".

Zelaia ikusi ondoan, zer ote da ordokia? Urritzordoki izena agertzen da 1290 urtean bainan jende eta leku izenetan ordokia bekanago da zelaia baino.

Jendetan entzun dukezu izan dela Ordoki gudari famatua Gernikako batailoian buruzagia izan dena, hemengo gerla denboran, eta bestaldetik jinik. Leku izenetan Ordoki bada Baztanen, Gamarten, Altzain, Luzaiden besteak beste; Gipuzkoan eta Bizkaian, gutiago haatik. Horrengatik beharbada bere lekua galtzen du ordoki hitzak zelai hitzaren fagoretan. Ordoki leku zabala izateaz gain, zernahi ekar lezake, belar, zaldare edo larre izan daiteke, iduri luke aski gora dela baina ez beti. Oihenartek zuhurki dio: "Banta zak saiheskia", (lauda ezak mendiko malda), "eros ezak ordokia", erran nahi baita hobe dela patar ez den lekua erostea. Ordokia ere izan daiteke gatza hedatzen den eremua, zelaia bezala. Trufatzeko ere erabiltzen da, norbait asekari delarik, ordokia eta zelaia aipatzen dira: zintzurra patar eta tripa ordoki eta beste aldean gauza bertsua: zintzurra aldapa eta tripa zelai.

Erdaraz, frantsesezko eskolan diferentzia egiten da lekua gora den ala ez ikusiz: "plaine" deitzen da apaleko eremuan den lekua eta aldiz "plateau" aipatzen da lekua gora balin bada. Euskaraz ordokia anitzetan aski gora da hala nola Eltzarreko ordokia Ahüzkitik ez urrun. Bainan iduri du zelai hitza erabiltzen ahal dela kasu honetan ere. Bestaldetik hedatzen den hitza lautada da, lau hitza planum latinetik heldu da, llano da gazteleraz; baina hitza jesana izateak ez du bere arrakasta murrizten. Arrangoitze inguruan bada iturri bereko izena Planuia deitzen dena bere hastapeneko "p" galdu ez duena. Beste hitz bat bada, haboroenik Zuberoan ezagutzen dena eta naba da Zühañik gabe den mendiak ebitik ükhen hura oro burrustan üzten dü juaitera nabetarat. Naba hori kasik ibarra eta harana dela iduri luke eta Altzain Ibarnaba lekua bada baina zolan dagoela ageri da mendian erori ura nabak biltzen baitu.

Horra beraz zelaia, ordokia, eta naba.