Kantua eta abestia

Euskarak baditu hitz zaharrak noizbait kanpotik jin izan direnak eta gero etxekotu direnak. Haietarik bat “kanta”, “kantatzea”. Bazen liburuxka bat hemengo kantu zaharren bilduma egiten zuena eta Kantu, kanta, kantore zuen titulua hiru hitzekin, Lafittek eta Lertxundik osaturik nik uste.

Izan dira euskaldunak pentsatu izan dutenak hitz hori latinetik heldurik ez zela ona eta beste hitz bat asmatu behar zela haren ordez.

Sabino Arana Goirik beste hitz bat asmatu zuen eta arrakasta erdietsi zuen kasu honetan. Bide nabar, Sabino Arana Goiri irakurri nahi duenak ikus bitza Jean-Claude Larrondek egin lana eta Aranaren obra osoak.

Sabin Aranak zer egiten du beraz hitz berri baten asmatzeko, hots abes, abeste, abestu, abesbatza eta abar asmatzeko?

Lehenik kontsideratzen du ahotik dela gehienik kantatzen, kantua ahotik iragaiten dela. Eman dezagun egia dela. Har beraz aho hitza baina ez arras “aho”; hobe zaio “ago” edo “abo”. Jadanik hitz berriaren lehen oinarria atzeman du “abo” honekin. Goazen ikus zer eman bigarren elementu gisa: har “eres” hitza olerkia edo poesia adieraz lezakeena baita. “Abo” gehi “eres” ongi lot eta “abesti” “abestu” hitza zerbitzatua da Sabinoren sukalde magikoan. Azkueri ez zitzaion hitza gustatzen ezen “eres” poesia baita eta ez kantu. Gainera “eres” hori “eresia” da etaerdaratik etortzen da, “élégie” ezaguna baita erdaraz baina Aranak egiten du ez balitz bezala. Eta hitza jarri da eta kokatu da euskaldunen munduan, hitzak hartu du beste zeinahi xertok bezain ongi. Nonahi entzuten da abesti, kanta edo kantu baztertuz.

Beste gizon garbizale bat izan zen XVIII. mendean, Larramendi, eta hark ere nahi izan zuen hitz berria pentsatu. Hitz hori “otsastu” izan zen, ez “otsaste”, horretan “hotsa” baita, soinua, “ots” h-rik gabe segurki. Nehork ere ez zion kasurik egin eta den gutieneko indarrik ez du izen horrek egungo euskaraz.

Harritzen naiz nola hazpandar batek entsegu bat egin zuen “kantu” edo “kantika” hitzaren ordezkari bat hautatzeko. Hazpandarra bezain seriosa, medikua, Broussain bera izan zen. Ohartu zen Nafarroan Erronkari ibarrean “oiu”, “oihu” erabiltzen zutela guk bezala (nahiz oihuz artzea eta kantuz artzea ez den beti arras gauza bera) baina “oiu” hitz horren ondoan bazela han beste bat ediren zuen, “idago”, eta horrek “kantu” adierazten zuela. Idago hori har eta molda: moztu zuen lehenik hasierako -i- eta “dago” gelditu zitzaion, eta “dago”- tik “dabo” egin zuen. Ez baitzitzaion aski, “eliza” hitza hartu zuen, hura ere zizelkatuz; hasierako -e- eta azken -a- ken eta gelditu zen “liztabo”. Liztabo zer da beraz? Elizan ematen den kantua da eta beraz kantika adierazteko liztabo hitza proposatu zuen 1918 inguruan. Mediku ona izan zitekeen gure Broussain baina xerto horrek ez zuen hartu.

Aldiz Sabino Aranarenak, “abesti” hitzak bere bidea egin du, Sabinok berak asmatu eta sortu beste hitz frankok bezala. Sabino ez baitzen bakarrik bere dorrean bizi eta erdietsi baitzuen mugimendu gaitza bere inguruan sortzea.

Hitz berria, best-seller bat bezala, zergatik onartzen den eta zabaltzen den zail da aitzinetik erratea. Beude beraz “kanta” eta “abesti”. Nik goizeko dutxa hartzen dudalarik, ontsalaz, orroaz, oihuz edo xaramelatuz kantatzen dut, zuzen ala makur, eta ez abesten.