Urtzintz egitea

Latinez ez dakit mintzatzen eta nik urtzintz egitea diot hori gertatzen zaidalarik. Eta Zuberoan urtzañez erauntsi dizü erraiten da. Euskal Herrian hiru mintzatzeko manera badaude. Iparraldean beraz urtzintz egitea edo urtzain. Hegoaldean, Gipuzkoan eta Bizkaian doministeku egitea, Nafarroan atijan, atixu egitea. Gero han-hemenka arroxin egitea ere. Baina arroxin hori ez ote da gure aharrausia eta beste zerbait da, Iparraldean bederen. Urrunago ikusiko dugu arroxin erraitea ez dela guziz faltsua.

Urtzintza ttipia izan daiteke edo azantz handikoa, bat bera artetarik igorria edo bata bestearen ondokoa urtzintz talika bat sortzen delarik. Horra zer dioen Xaho idazleak: “Hire ürzain batek emaiten dik lürrari ikhareria”. Eta Etienne Salaberrik ere aipatzen du: “Parisek egiten badu urtzinez, hartzen du sukarrak mundua”. Beraz entzuten da.

Bitxi dena da gorputzaren mugimendu hori nola hartzen duten jendeek eta anitzetan nolako formula ateratzen duten norbaitek urtzintz egin orduko. Iparraldean “doministeku” erraiten da ondotik, edota “ehun urtez, astean oilo bat janez, urtean haur bat eginez”, edota “ehun urtez” eta besteak dio: “zu kondazale”. Nafarroan atixa egiten duenari berdin: “doministiku”.

Eta delako arrosoin egiteaz horra zer dioen Azkuek: “hiru aldiz arrosoin eginen dik eta nehork Doministikun erraten ez badio, haurra hil eta horren arima infernura eramanen diat”.

Gipuzkoan norbaitek doministu egiten duelarik erraten zaio: “Jaungoikoa lagun eta oinak arin”. Bizkaieraz erraiten dute bi gauza egin behar litezkeela goizean ongi iratzartzeko, lehenik haiek dioten bezala, nagiak ateratzea, hots gorputza osoki luzatzea, eta gero doministiku egitea. Biek osagarri atxikitzen dutelakoan.

Xerkatu dut zergatik ote gauza berdintsua erran behar den euskararen eremu osoan, hots Jainkoa aipatuz eta osagarria ere. Eta ohartu naiz sineste horren arrastoa badela beste hizkuntzetan. Konparazione, frantsesezko 1348ko testu batean “éternuer” erran ordezerraiten zen: “Dieu t’ait!” erran nahi baita “Jainkoak har hazala”. Eta ondotik erraiten du testuan gauza bera gertatzen zela “quand quelqu’un baille” hots norbaitek aharrausi egiten duelarik. Orain konprenitzen dut zendako Nafarroan aharrausi, arroxin erabiltzen ahal den urtzintz erran gabe. Gehiago dena urtzintz edo aharausika ari zenak aitaren egin behar zuen, zeinatu behar zen, zernahi gerta ere.

Jendeek, euskaldunak barne, pentsatzen zuten urtzintz eginez barnetik, hots burumuinetik kanpora zerbait aurtikitzen zela. Eta zioten jendea urtzintzka ari zela bereziki heldea, planeta, eritasun bat hedatzen ari zelarik. Seinale omen zen hura.

Gauza hori entzun dut Itsasun, han jendea izurritearekin zegoelarik, eta norbaitek urtzintz egiten zuelarik, lagunek erraiten zioten: “Jainkoa zurekin eta banoa!”. Beraz ez zen marka ona urtzintz egitea. Oroitarazten dut “Jainkoa zurekin” latinez itzultzen balin bada “Dominus tecum” emaiten duela.

Azken ohar bat. Urtzintzak burua hunkitzen du, burutik heldu da, ez ahotik pokerra edo opetsa bezala, ez ipurditik putza edo uzkerra bezala. Eman dezagun beraz halako noblezia baduela gure urtzintzak. Preseski Jesu Kristo aitzineko IV. mendean horra zer zioen Aristoteles filosofo famatuak: “Zergatik ote urtzintza jainko bat gisakoa da, hori ez delarik gertatzen ez eztulaz ez marrantaz. Ez ote da gertatzen urtzintza burutik heldu delakoz, burua dugularik arrazoinaren egongia eta beraz gure baitan jainkoaren partea?”. Urtzintza bera denen gainetik balego bezala.

Izigarria atzematen dut nola sinestearen arrastoak irauten ahal duen mendeetan gaindi hitzen eta formulen bitartez. Ehun urtez!