Mandoa

Hemendik beretik mandoa aipatu dut, ahate mandoak aipatuz edo ardi mandoak.

Egun kabala bera aipatu nahi nuke, mandoa, eta beste egun batez agian jenetreaz mintzatuko gara ez baita arras ezaguna egungo egunean.

Mandoa diodalarik frantsesez “le mulet” diot baina frantsesez ez dira denak akort. Eman dezagun Buffet naturalista jakintsu handiak ez duela begi onez ikusten “le mulet” erraitea. Haren arabera (1776) euskaraz mando deitzen dena frantsesez “le grand mulet” deitu behar genuke eta euskaraz “jenetrea” deitzen dena “le petit mulet”. Nik beti “petit mulet” hori, ez da hain ttipi, “genetre” deitzen dut. Beraz aita astoarra eta ama behorra duena “grand mulet” “mandoa” da eta aldiz aita zaldigerenoa eta ama astama duena “petit mulet” “jenetrea” da. Le Petit Robert-ek gauza bera dio frantsesez nahiz jende gehienek ez dioten kasurik egiten.

Mandoak ez du gauza anitz bere alde. Ez du hartze, ez du merezi gaizki ikusia izatea baina mandoa deitzen da ongi egina ez den gauza franko. Egun batez Biarnon Lescun inguruko bortuan nintzelarikolha edo hango kaiolar baten bortan ikusi nuen paper bat eta haren gainean bazen idatzia zonbat buru bazuen artaldean eta bereziki20 edo honenbeste “mane”. Gaskoina jakin gabe asmatzen da mane hitz zahar horretan euskarazko mando dela, hots ardi hutsak, ardirik egin ez dutenak. Batzuetan mane horiek antzu baizik ez dira, hots umerik ez dutenak, esne guti eta beraz sos gutiago ekartzen dutenak. Berdin ondoko urteak ez dira artantzu izanen eta axuridun izanen dira.

Euskaraz mintzatzeko manerak ez dira bekan mandoaren kontra. Horra zer zioten zaharrek: mandoak umerik ez, umeminik ez. Erran gabe doa ez dela ongi ikusia umerik ez ukaitea eta mandoak ez du umerik izaten ahal. Zikoitza eta aganit dela badirudi. Itsusi da hitz hori norbaitez erraitea nahiz arima salbu eta entzun dudan egun batez ahari mando erratea jendaki baten kontra. Ez da pollit.

Mandoa ez dela emankorra adierazteko bada beste mintzatzeko manera: mandoa bezain zuhurra da. Zuhur edo xuhur ez da konplimendu.

Besterik ere erraiten da: mandoak umeak egin lezazke, xantza alde baginu. Hots mirakulua behar liteke gauden zilotik ateratzeko, hala diote pobre direnek.

Zernahi gisaz, Jutsi Berokiko jaunak erran zidan aitak aipatzen ziona: “nahi bauk mando huna, hago mandorik gabe”.

Agian mandoa dela eta bada hitz bat oraikoan guti baizik erabiltzen ez dena mandoen beharrik ez delako. Mandoa sortarazteko behorra behar da ama gisa. Aldiz aita astoa. Nik ez nekien baina behorrak ez omen du jasaiten astoak estalia izaitea. Mando hazleek zer egiten dute? Hartzen dute zaldi bat eta hura hasten da behorra estaltzen, eta behorra ez da plenitzen, zaldiak egiten duen lan hori laborariek deitzen dute ikertzea, zaldi arrak behorrak ikertzen du, baina azken mementoan dagoen lekutik brau kentzen dute eta haren ordez astoarra ezartzen. Handik sortzen da gero mandoa.

Hartako ere hauxe erraiten da, norbait fier dela bere buruaz eta bere alderdi onak baizik ez dituela erakutsi nahi. Oihenartek ondokoa dio:

“Errak mandoa nor duk aita?

Eta mandoak erantzuten: ah ene ama Iratiko behorrik ederrena da”.

Aitaz ez da mintzatzen. Non ikusten den mandoa ez dela astoa.