Orotarik | 2026ko Azaroaren 05a
Kukumarro
Xarles Videgain
Omiasaindu (2): Hilen eguna
Bestorduz erran bezala Omiasainduz sainduak ohoratzen ohi dira baina egun hartan berean jende anitz hilerrietan ibiltzen da familian hil direnen oroitminez, nahiz ontsalaz hilen eguna biharamunean den. Hil zaizkigunak ez ditugulako ahanzten. Duela guti, Arruta Apateko Jean-Pierre Mendibourek erraiten zigun: Hil diren familiakoez gutartean mintzatzen gareno, ez dira guziz hilak. Solas ederra eta egia borobila, hil aitzineko egunetan Jean-Pierrek eskaini ziguna. Zendu diren askaziak eta lagunak ospatzen eta aipatzen ditugu nolazbait gure gogoan biziarazi nahiz.
Omiasaindu eta hilen eguna beraz elkarri lotuak dira. Zibilizazio anitzetan hiltzea bidaiarekin konparatzen da. Bidaia hori haatikez da joan jina: mundu honetatik joaiten gara, gutitan baizik ez gara etortzen berriz mundu honetara, nahiz halakorik aipatzen den ondoko lerroetan. Zibilizazio anitzetan ere hiltzea gaztigu gisa ekarria da. Gizakiek konparazione jainkoek manatua hautsi dutelako, ondotik gaztiguz hil behar dira. Eta herri batzuetan badago Herioaren jainkoa, hala nola, Grezian Thanatos deitzen dena, Nux-en haurra (Nux hori Gaua da) eta Chaosetik sortua da. Hilen aldeko egunak munduan gaindi ezagunak dira, izan dadin Erroma denborako Parentelia festa edo gaur egunean Txinan ospatzen den Qing-ming delakoa.
Hiltzea bidaia balin bada, laguntza emaitea zor zaio hil denari. Zor zaio azken agurra behar den bezala egitea. Aitzitik, desohoragarri zen besterik egitea, hots ospakizunarik ez egitea: orduan gaztigua bikoitza zen. Konparazione, Xabier Elosegik ongi erakusten duen bezala, Senpere herrian 1729an hil zen Marsans Papol Harizmendiko semea. Gizon hori atzeman zuten gorputz, ostatu baten inguruan. Bere buruaz beste egin zuelakoan ez zen elizan sartu haren gorputza: gehiago dena hura mespretxatu nahiz, gorputza kereta bati loturik eta orgetan eraman zuten merkatu plazaraino eta zonbait hilabetez egon zen usteltzen soto batean. Azkenik ohoinek hil zutela eta bere buruaz ez zuela besterik egin frogatua izan zen. Orduan onartua izan zen ehorzketak plantan ospatzea.
Erran bezala, sinestea bada hil den jendea gutartera etor daitekeela. Haur denboran entzuten genuen etxe batzuetan gauaz azantza bazela. Besteak beste, arima erratuak, eta Xiberoan herots-egile deitzen ziren etxera etortzen ziren azantz-egile horiek. Entzun dut ere paper eta idazteko zerbait mahai gainean uzten zela. Biharamunean paperean markatua omen zen zer nahi zuen arima horrek, hala nola utzi zituen zorrak etxekoek pagatzea. Garazi inguruko herri baten hilarrietan ikusten dira harrian emanak ‘arima erratua’ hitzak.
Ipuin batek istorio bertsua kontatzen du. Jaun Deko du izena ipuinak (frantsesez Jean de Calais horrela euskaratua izan da). Ama batek semea badu marinel dena. Ontzia amak kargatzen du eta semea abiatzen da urrun. Portu batean jendeak ikusten ditu hil den norbaiten gorputza joaiten, hildako horrek bere zorrak pagatu ez dituelakoan. Jaun Dekok zer egiten du? Bere ontzian dagoen kargamentua saltzen du eta hilaren zorrak ordaintzen ditu. Ipuina luzatzen da eta azkenean hil den horrek gure gizona salbatzen du eta lekua hitzematen dio zeruan bere familiarekin. Euskaraz heldu da ipuin hori baina Europa guzian aski hedatua da.
Euskal Herrian kontatzen zutenaren arabera, hil ziren familiakoak etxean agertzen ziren eta haiendako etxekoek janari eta otordu nahitara prestatzen zuten. Hil zirenek hura jaten zuten eta beren herexak uzten zituzten supazter inguruan. Hori edo Eguberriz gertatzen zen leku batzuetan edo beste batzuetan zioten hilak agertzen zirela Omiasainduko eguerditik biharamuneko eguerdi artio. J.M. Barandiaranek bildu zituen sineste horien lekukotasunak Amikuzen eta Xiberoan bereziki.
