Larrazkena

Larrazkena erratearekin euskarak gauza bat erakusten du: sasoi hori azkena, gibelekoa da, hots zerbait amaitzen eta urrentzen duela iduri luke. Gogora etortzen dena malenkonia da, edo halako goibeltasuna ere, ez abiadura bat ez eta gaztetasunaren bipila. Epeltasuna eta goxotasuna ere badario.

Beste mintzaira frankok bezala, bi oinarrizko hitz baizik ez dauka euskarak urteko sasoiak aipatzeko: uda eta negua. Beste bi sasoiak hitz hauen gainean eginak dira, salbu zuberotarrez han ez baita ez udaberri ez primadera aipatzen baina bedatse. Etxeberri Ziburukoak lau sasoin nahi zituen aipatu, belhartzea, uda, ihartzea ala larrazkena, negua. Polita izanik ere delako ihartze honek ez du arrakastarik izan larrazkena nagusitu baitzaio.

Beraz uda ondotikako sasoia deitzeko horra euskaraz erabiltzen diren manerak. Gipuzkoan udazkena deitzen da eta udaberri hitzaren kontrakoa da. Ohartarazteko da ez dela nehun ere ‘neguaitzin’-ik aipatzen: beti uda eta haren azken partea balitz bezala.

Bizkaieraz udagoien deitzen da: -goien sasoia behetik hasirik gora eta punturik gorenerat, goienera joan behar balitz bezala, emeki emeki berriz behera jautsiz neguari buruz. Goiena da beraz gauza batzuen azken elementua, denboran nola eremuan. Horrela dio idazle batek: “Nork daki ill hau izango ete dan zure bizitzako guenengoa?” Gorena bai baina azkena. Uriguen da hiriaren azkena eta Ibarguen ibarraren azkena. Eta goien-barrenak diote mugak aipatzeko. Beraz udaren eta neguaren arteko muga gisa ikusia da sasoi hori. Gehiago dena udagoien-azkena hitza erabiltzen da, sasoiaren azken partea dela eta.

Baigorri eta Baztan inguruan, eremu mugatu batean, urria deitzen da gure larrazkena. Urri honek erakusten du eskas, dorpe, luze izatea eta ongi doakio gure sasoiari. Zernahi gisaz urri hitz bera erabiltzen da urteko hamargarren hilabetearen deitzeko. Urribelarra da gure bigarren belarra edo soroa edo ardaila hots nasaiki jiten ez den belarra. Bitxi dena da ondoko mintzairetan bezala latinezko hitza (AUTOMNUS) izan dela automne, autoune, otoño eman duena aski berant. Ezen beste izena izan du sasoiak hala nola gaïn eta regaïn frantsesez, erran nahi baita, mozkin, fruitu, belar ematen duela aski nasaiki gaïn honek, hala nola, sagar, udare, piko, gaztain, intxaur eta hur. Euskaraz emankortasun hori ez da adierazten batere.

Hilabeteak eta sasoiak izen bera izan dezaketela erakusten du auzoko gaskoiez eta leku batzuetan euskaraz ere jendeek derabilaten agor hitzarekin. Aspe eta Baretos ibarretan agor diote. Errangabe doa agor hitzak baduela egitekorik euskarazko agor, agorrilarekin, denbora hartan hain zuzen errekak edo iturriak agortzen ahal baitira. Urri den eta agortua den sasoia da.

Gorago aipatu dudan larrazkena da Iparraldean gehienik ezaguna den hitza. Larrea, hots lurrak bere baitarik ematen duena da, landua edo ereina izan gabe, eta sasoi honetan murrizten baita osoki landareen ekarpena. Azken hitz horrekin negua hurbil da. Horra zer dioen Arradoi, Narbaitzek: “Ez zen harritzeko, egia erran, larrazken labur bati datxikola heldu baitzitzaion Frantsesi negua jauzika”. Sasoiaz kanpo “Larrazken” deitzen dira etxe zonbait, edota erretreta etxeak, ez araiz haur ttipien eskolak.

Larrazkena jendeetan ere heldu dela Lizardi olerkariak aski ongi erakusten du: “Udazkenak ahulagotzen dit hatsa, orbelak ozenagotzen oin-hotsa, aldapak larriagotzen bihotza.” Horra beraz larrazkena, udazkena, udagoiena eta urria, bi aro nagusien artean emeki aldatuz doana.