Omiasaindu (3): Hilen eguna bis

Europan gaindi zotalegun denboran baziren maska batzuk gure mundura berriz etortzen omen zirenak eta maska horien gibelean hilak ba omen ziren, festa egiten zutenak. Erran gabe doa Halloween izena gogora etortzen zaigula. Herri zeltikoetan, Irlandan bereziki, festa bat ospatzen zen urriko azken gauean eta aitzinekoetan ere. Urriko azken parte honetan, neguan sartzen zela adierazten zuen Samain izena zuen festa honek: ordukotz uztarik ez da gehiago, lurrak ez du gauza handirik emaiten (Iparraldean bederen etxetiarrak etxez aldatzen ziren preseski arazoko 11n). Zeltoen arabera, Samain festa mugarri bezalakoa zen hilen eta bizien artean eta urriko azken gauean muga hori indargabetua baitzen arimek eta hilek aiseago iragaiten ahal zuten. Samain festa ezaguna zen jadanik duela 2000 urte. Bizpahiru gauez festa egiten zen, suak, joko, bazkari handi eta mozkorraldi ausarki. Bizi ziren jendeek hilei eskaintzen zizkieten edatekoa eta jatekoa. Bizi zirenek animale-larruak janzten zituzten, edo maskak, gizonak Ihauteritan bezala emazte gisa janzten eta emazteak gizon gisa. Hil ziren jendeek ostatuak xehatzen zituzten. Ikusten den bezala, festa berezia zen.

Baina jende eta arima horiek nolazpait jabaltzen ziren eta hotzean gauza bat adierazi behar dut. Samain festa hori urtean noiz heldu den ohartzen baldin bagara, ikusten dugu larrazkeneko ekinokzioaren ondotik jiten dela, preseski 40 egunen buruan. Eta egun hartan egun-argiak 10 oren irauten du eta gau-beltzak 14 oren. Iraupen horri so eginez, ageri da larrazkeneko eta neguko ekinokzioen erdian gaudela. Horretako du behar bada indarra hartu data horrek eta indarra hartu hain zuzen, Omiasainduren kaltetan.

Hori zen lehenagoko Halloween. Gero Ameriketan bizi ziren irlandarrek bereziki ospatzen zuten. Ondotik Ameriketako sistema ekonomikoak berrikitan zabaldu du beste Halloween komertziala. Ororen buru, Père Noël asmatu zuten bezala San Nikolasen edo Erregeen kontra, Halloween horri eman diote hedapen handia. Zer ez du egiten ‘soft power’ edo ‘podere gozo’ deitzen den indarrak!

Euskal Herrian, beste neurri batean nahi bada, iduriz lekuko sinestea bultzatua izan da. Eguberri inguruan, iparraldean guti ezaguna zen, kasik desagertua eta eremu ttipi batean baizik erabiltzen ez zen Olentzero presuna agertu da. Bere lekua hartu du Olentzerok. Arrakasta bera ukanen duen ez dakit, baina Omiasaindu eta Halloweenen inguruan lehen aipatu ditudan errituak berrikitan berriz hartuak izan dira eta ‘gau beltza’ edo ‘arimen gaua’ deitzen den festa hasi da egiten.

Goibel eta iluna da beraz ene egungo perpausa. Mexikon ez gara bizi hilen eguna han bezala ospatzeko. Hango maya mintzairan ‘Janal Pixán’ hots ‘izpirituen janaria’ deitzen den festa alegera hedatua da zeinetan hilekiko lotura indartzen baita.

Nik bakarrik hilen lekua aipatu nahi nuen eta Barandiarani Xiberoan kontatu ziotena emanen dut azken hitz gisa. Ziboze herrian, herots egile bat ezkaratzean atzeman zuen etxeko jaun batek eta zer behar zuen herots egileak gizonak aipatu zioen erranez: ‘Huna bazira mintza zite, zer plazer düzü? Eta gaixtua bahiz apartadi hebenti!’. Zuka ala toka, herots-egileak zer nahi zuen aipatu zion gizonari eta hunek galdegina bete zuen. Sekulan nehori ere ez omen da erran behar herots-egileak zer nahi duen.