Omiasaindu (1): Sainduak

Omiasainduz sainduak ospatzen omen dira. Haatik, egun hartan berean jende franko ibiltzen da hilerrietan kasik ondoko egunean baino gehiago.

4. mendean jadanik ekialdeko giristinoek beren fedearengatik hil ziren fededunak ospatzen zituzten Sirian, Turkian, Egipton. Festa Mendekoste ondoko igandean zen. 609. urtean Bonifacio Laugarrena orduko aita sainduak 610eko maiatzaren 13an festa bera jarri zuen martirioen ohoretan. Berantago, 8. mendean, Gregorio Hirugarrenak festa hori azaroko lehenean ezarri zuen. 835. inguruan Gregorio Laugarrenak besta bera indartu zuen, azaroan beti. Bizkitartean, mundu zeltikoan, Samhain festa handia bazen: egun edo aro hartan uztak bukatzen zirela adierazten zen.

Latinez, Sollemnitas Omnium Sanctorum deitzen zen festa hura. Euskaraz izen bertsua hartua izan zen, omnium hitzak ‘guziak’, ‘oro’ adierazten baitu. Omnia Saindutik Omiasaindu, Umia saindu sortu da eta hori da Iparraldean nagusi den hitza, aldaki zonbaitekin: Omniasainduru, Omiasaindore, Omiasendore. Nago ‘ume’ hitza ez ote den bazterretik sartu Umia Saindu, Umuru saindu izendapenetan. Xiberoan Domüsanthore bilakatu da. Bizkaieraz hitz hurbila: Domurusantu. Gipuzkeraz gehienik Santuguzien eguna (ikus Día de los Santos eta Toussaint erdaraz). Erran gabe hitz horiek konbinatzen ahal direla hala nola Omiasendore Amikuzen, Sanduen eguna Abaurrean, Dominesandorio Jaurrietan. Azkenik Arana Goiriren eskolaren ildotik Deunoro sortu zen. ‘Santu’ izena ez bide zitzaion gustatzen eta Deun proposatu zuen haren ordez. 1895ean sortu hitz hori idatzirik agertzen da bainan ez dut uste anitz erabiltzen denik.

Saindu eta santu hitzari lekua egin behar diot. 1360an agertzen da Martin Sandua deitu gizona. Badakigu sainduen izenak sartu direla, leku izenetan (Senpere), jende izenetan (Xemartin). Xiberoan biarnesetik hartu ‘sentore’ hitza ezaguna da eta ‘senthorale’ eleak ‘beilari’ adierazten du, hots saindu baten ohoratzera joaiten dena, hala nola Sarrantzera.

Urtebetetzeko egunaz gain, norberak badu bere saindu izena. Erranen da: “Oroit hadi hire ahizparen santu eguna bihar dela”.

‘Norek bere santuari otoitz’, diote Nafarroan edo ‘Bakhotxak bere sainduari argi’. Ez da urrun gure mintzatzeko manera: ‘Bakoitzak bere opilari su’. Aldiz gazteleraz eta frantsesez sainduaz diotena euskaraz ez dut ezagutzen. Zerbait usaiaz kanpo eta sobera gustatzen ez zaizuna gertatzen delarik gazteleraz erranen da: ‘A santo de qué?’ eta frantsesez ‘En quel honneur?’ Agian bada gauza bera adierazten duenik euskaraz.

Saindua ontsalaz miresten da erlisionearen arabera. Bizkitartean badira pixka bat trufagarri edo tipigarri diren mintzatzeko manerak ‘saindu’ hitzaren egunean. Hegoaldean bereziki zerbait luze delarik: ‘Egun santu guzia telebista ikusten egoten da’. Frantsesez berdin.

Zerbait ez bada guziz ona ere saindu hitza ageri da: ‘Egungo denbora ez da arras santua’ edo eta ‘Goiz honetan jeiki naiz ez arras santua’, erran nahi baita, ez fleitean.

Amikuzen saindua aipatzea bi adibidetan ageri da. Lehenik ‘Saindu guziak oliokoi’. Eta ‘saindu jaunzle’, saindu beztitzailea erabiltzen omen zen ‘mutxurdin’ adierazteko: ‘Donado eta herriko mutilak Parisera doaz eta gu hemen saindu jaunzle izain gira’. Bestalde mesfidatu behar da saindu itxura duenaz. Xiberoan zioten: ‘Saindu-maina otso hizana’. Iduriz saindu bai baina egiazki otso. Saindu-jale da debot dena, eta debotegi. Santu saltzailea da pegesa baizik saltzen ez duena.

Ba omen da ere ikasi dudan ‘santu hartua’ hitzen segida. Adiskide mamia, adiskide mamiko, xitezko adiskidea zer den badakigu, barne barneko adiskidea. Baina ‘santu hartua’ diogu beste adiskide faltsu batez, zuzen ez den adiskidetasun bezalako zerbaitez. Beraz santu hartua da parte txarrekoa. Konparazione erranen dute: ‘Auzapez jaunak bere santu hartuak baditu eta delako taldean santu hartu horiek baizik ez ditu izendatu’.

Azkenean horra saindu-mina, haurretan larruan agertzen zelarik pikor tzar bat, etxez etxe zabiltzan aita-amak haren joan arazteko. Saindumina omen zen. Horra Umiasaindu baliatuz sainduez errateko nuena. Ahantzi gabe Jean Etxepareren erranaldia: ‘Baina jende gehienak hola dituk: ez saindu ez debru’. Umia sainduz hilak ez direla urrun bestorduz aipatuko dugu.