Bortua

Borthia, bortua da egungo gaia, Nafarroa Beherean eta Zuberoan Lapurdin baino ezagunago dena. Funtsean, "mendi" deitzen dira Euskal Herri guzian gaineko eremuak, gehienetan hiritik aski bereziak. Leku izenetan eta jende izenetan ez dira eskas Mendi, Mendieta, Mendiaga, Etxamendi, Mundubeltz eta Azurmendi. Haatik, Amikuzek badu hortan ere bere mintzatzeko manera eta "mindi" erraiten da Donapaleu inguruan, eta "oihen", ez "oihan". Gehiago dena, guk Amikuzeko oihana dei genezakeena han berean uste dut Sasia deitzen dela.

Baina euskal eremuko ekialdean bada beraz beste hitz bat, bortu edo borthü: ontsalaz, gaineko lekua da hura ere, etxerik gabe dagoena (turismoa jin arte) eta gehienik hazkuntzari emana dena, izan daitezen behi, ardi edo zaldi, han ibiltzen direnen buruen jabeek sari bat edo "pakada" bat ordaintzen dutela.

Baxe Nafarroan Ezterenzubitik edo Garazitik Irati aldera, Donaixti Arlakondotik eta Alzürükütik Ahüzkiko bidean, beste Zuberoko eremu zabalak ahantzi gabe, han hasten da bortua.

Bortu hitzaren historia berezia da ezen, ororen buru, mendilepoa edo igarangia zen lehenik. Erran gabe doa latinetik heldu dela: “portu”, “portus” mendien arteko iragangia izan da. Zonbait adituren arabera ingelesko ford edo Norvegiako fjord hitzek badute egitekorik bortu honekin. Baina badira jakintsuak beste ideiarik badutenak eta arabierazkoa izan daiteke hitzaren iturria, hots, "Yabal-el-burtat", arabieraz erabiltzen zen hitza Pirinioen deitzeko eta "burtat" horrek "borthu" eman zukeela iduri luke.

Biarnon eta urrunago, Pirinioetan haatik, ezagutzen dira Pourtalet, Portillon, Portet d’Aspet hots lepoak, eta lepo ez errexak. Ariègetik hara Port hori ez da gehiago entzuten. Zentzu honekilako hitza 1100. urtean agertzen da eta Euskal Herria aipatzen du ezen Orreagako bataila kondatzen du Errolanen epopeei famatuak dioelarik frantses zaharrean: Li Reys serats as meillurs pors de Sizre. Sizre hitz honetan Cize ikusi behar da. Eta testuak ekartzen duen pors hori ezagutzen dugu egungo egunean ordokian dagoen hiriak Saint-Jean-Pied-de-Port baitu izena frantsesez. Euskaraz, "port" horren arrastorik ez dago Donibane Garazi izenean.

Lepoa balin bazen lehenik bortu edo portua, gero bere zentzua hedatu da. Mendilepoa edo portua hartzen duen jendea, edo mendian gaindi ibilki da beste aldera joateko edota gaineko alhagietan belar ona atzematen du bere behitalde, arres, saldo eta aziendentzat. Eta orain bortua eremu hori da. Bortua mendian da eiki baina zentzu berezia badu. Bortukatzen ari dena artzaingoari lotua da ontsalaz, eta biarnesez lan hori porteyar deitzen dute.

Bortuan dagoena iduriz herrietatik urrun bizi da eta basa aire bat ematen diote batzuetan. Artzaina bera ere kantuetan ez da beti langile gisa agertzen eta Etxahun trufatzen da erranez artzainen galtzak edo zaragollak lehenik gibeleko partean higatzen direla eta ez belaunetan ez ukondoan, luzaz eta luzaz jarririk egoiten omen baitira. Etxahun kokina zen.

Garaziko lagun batek erran zidan egun batez Iroz deitutako gizonak behar zuela bere aizkora arra-eratxiki behar. Joan zen beraz Eiheralarreko arotzaren ikustera eta arotzak gostuan bere karnetean markatu zuen: "Iroz (bortua)". Gaitzitu zitzaion gure Iroz eta erran omen zion arotzari: “Errak, ez duka Ezterenzubi ezartzen ahal, Bortu eman gabe?” Non ikusten baita mugak badaudela eta izan direla gaur hain barna ikusten ez direnak.

Ezterenzubin beste izen ederra ikasi nuen. Abere buru bakoitzarentzat zerbait ordaindu behar dute artzainek; lurreko sindikatak bazuen norbait bortuan ibiltzen zena alhagiak ez zitezen andea, bereziki zaldiengatik. Gizon horri izena ematen zioten: belarzaina. Kasu! Ez da belarraren zainik hemen, belarzaina da belarrak ofizioz zaintzen dituena. Ofizio noblea ene iduriko belarrak zaintzen dituenarena!

Bortua leku basa zelakoan, leku bortitza, indar franko behar duena, bai, baina sotil eta garbia den eremua: ez daiteke konpara bortuko gasna beheitikoan egiten den gasnarekin. Bego gure gaineko eremu hori, bego bortua!