Donoztiri

Leku baten izena nundik heldu den ez dut anitzetan aipatzen baina hori da egungo gaia. Arberoan ibiltzen garelarik badira bi herri Don- batez hasten direnak, Donamartiri eta Donoztiri.

Donoztiri eta Donamartiri diot euskaraz baina erdaraz Saint-Esteben eta Saint-Martin d’Arberoue deitzen dira. Donamartiri horretan Marti eta Martin badela hautemaiten ahal da.

Baina zer ote da Donoztiri edo Dohoztiri euskarazko izenean kukutzen dena? Bidenabar aipa dezadan duela 65 urte, 1961ko ekainaren 24an, Herria astekari hau zuzentzen zuen Piarres Lafitte apezak hartu gutun bat, Donoztiriko Maurice Sorhouet jaunak igorria: Sorhouetek euskara ederrez erraiten zion kalonjeari ez zitzaiola bat ere gustatu aitzineko zenbaki batean norbaitek haren kontra egin izenik gabeko artikulua. Euskarazko artikuluari datxikola paper batean horrela idatzi zuen: “Sorhouet, de Donoztiri (et non Donestiri)”. Ondoko hitzetarik hasten zen bere papera: “Alegiako Ganixi” errefera emanez. “Bistan da bere izena gordez mintzo den gizonak, egia eta gezur, zernahi erran di(r)ola eta ez duela balio horren erranez den gutieneko kasurik egitea”.

Bainan itzul gaitezen Sorhoueten herriaren izenaren ingurura. Erran bezala, berehala agertzen zaigu “Don” elementu hori ezen erdaraz Saint-Esteben deitzen baita: saindu baten izena badagoke hor nonbait.

Gertatzen da “Esteben” gaskoinezko hitza dela beste kasu frankotan bezala, hala nola Lekuineri doakion Bonloc izenean. Egia erran, XVI. mendean oraino, okzitaniera gaskoina hemengo mintzaira ofiziala zen. Frantses administrazioak gaskoinezko hitza beregain hartu zuen izen ofiziala emateko.Ez euskarazkoa nonbaitik ere.

Goazen beraz ibilaldi linguistiko egitera izen hori dela medio. Lehenik sainduaren izena latinez bazen: “Stephanum”, grekoz “Stefanos”. Martirio baten izena zen, “korona” erran nahi zuena. Frantsesez Etienne emanzuen eta badaude ere Stephan, Stéphanie deitzen direnak. Ozkitanian ezagutzen ditugu Estevan, Esteven, Estève. Espainolez Esteban bilakatu da eta euskaraz ere Estebe. Bego beraz gaskoinez Esteben saindua.

Gure Baxenafarroako herri honek elizabesta ospatzen du agorrilaren 3an Estebenen ohoretan: leienda zahar baten arabera 417. urtean aurkitu zen Esteberen gorputza, harri ukaldika hil zutena. Arrosa gorrien artean ba omen zegoen haren gorputza eta urrin gozoa igortzen omen zuen. Horra saindua.

Entzun dut bestalde lehen haur bat herabe edo gibeloi balin bazen edanarazten zitzaiola ur berezi bat Dohoztirin, Yandohozteikoxiloa deitu iturritik. Yandohozteikoxilo hartanDohoztei bada, Ja(u)n Dohoztei preseski.

Zer egin du euskarak Saint-Esteben hartarik? Izena beregain hartu du eta kanbiatu bi muturretarik, hastapenean eta azken partean.

Jakina da sainduen alderako errespetua markatzeko euskarak ez duela baitezpada “saindu” hitza erabiltzen. Latinezko “dominus”-etik “dom”, “don” eman du. Hala nola Don-ostia, Don-aixti, Don-ibane, Don-apaleu. Beraz Saint-Estebenetik Doneztebera joan da euskara. Eta batzuetan Doneztebe honetan gelditu: Nafarroan bada herri bat Doneztebe deitzen dena.

Eta Doneztebe hitzaren gibelean bestepuska bat erantsi du euskarak, hots “hiri” hitza. Hiria ez da bakarrik gure egungo hiria, hemen etxalde ere erran nahi du, latinez “villa” deitzen zena. Ororen buru Doneztebehiri agertu zen. Baina Doneztebehiri hori izen luzea da eta frangotan bezala, denboraren poderioz, higatu eta azkenik Dohoztiri edo Donoztiri gisa bilakatu da, laburturik. Non ikusten baita Esteben saindua ongi kukutu dela Donoztiri itxura harturik.