Harpea eta leizea

Galdegina izan zait ea harpea eta leizea gauza bera ote den eta deblauki ezetz erraiten dut. Ez, ontsalaz harpea eta lezea bi gauza dira.

Otsozelaiko harpeak ezagutzen ditugu, ez dira leizeak. Errozateko harpea guziz ezaguna da; bere itxura berezia duelako. Min zonbaiten sendatzera joaiten balin bagara Bidarraira Harpeko sainduarengana, harpea da, ez da leizea. Lurden Massabielle harperaino joaten ziren eta joaten dira beilari euskaldunak.

Arbe hitza ageri da jadanik 1025ean. Harpea da izenak adierazten duen bezala, harri pean dagoena. Ez da baitezpada biziki barna joan behar lurrean. Beraz aterbe, gerizaleku izan daiteke eta ez da beheiti joaten, horizontala izaten da gehienik. Zuberotarrez "harri" erran gabe, "khar" hitza begiratu dute eta "harpea" erran gabe "kharbea" diote, hala nola Etxeberri kharbea Game-Zihigan "Sources de la Bidouze" erran gabe Uhauko kharbea deitzen da erreka horren urbegia Eltzarre baino beherago delarik.

Bestaldean, harpe erran gabe askotan "koba" eta "kobazulo" aipatzen dute eta "coba" hortan gaztelerazko "cueva" ezagun da. Baina Bizkaian izanik ere Urribasoko Lezandi ezaguna da, leze eta ez koba.

Harpea eta koba utzirik goazen ikus leizea zer den. Itheko oihanean, Arbailletan han badaude leize anitz, mila baino gehiago, espeleologian dabiltzanek kurritzen dituztenak. Bereziki Mendibe aldean bada Aphanizeko leize handia. 500 metro baino gehiago barna egiten duena. Ez dira ttipiak auzoan dauden Bexankako edo Oxalatzeko leizeak. Edota Behia lezea, Xipi Joseteko Leze handia.

Ikusten dugu espeleologoek egiten dituzten marrazkietan harpea eta leizea ez direla ber maneran agertzen; plan horietan garbi da leizeak daukan barnatasuna beheiti buruz dela, bertikala, eta aldiz harpe batean ez dela biziki jautsi behar. Erran gabe doa harpe baten zolan has daitekeela leize handia.

Harpea hitzak baino gehiago leize hitzak badu beste erabiltzerik, mendiz kanpo. Konparazione, gizonen eta animalienartean dagoen leizea aipatuko da, ez harpea, edo bi ideien artean dagokeen leizea. Edota leize hitza burura heldu da norbait gaixotasunaren lezean bizi delarik, hots, gaitzetik ezin jalgiz.

Beste hitz batzu badaude, beste behin aipatzekoak, urarekin lotuak gehienak, osin, gorga, losko, lamin-zilo eta luro. Hobia ere agertzen da toponimian hala nola Landanobiko lezea, hobia ez delako bakarrik hilerrietan izaten. Zilo handi bat izan daiteke beste xehetasunik gabe. Azken hitz bat Zuberotik. Norbaitek boza erlastua badu, eta leize baten azpitik atera balitz bezala entzuten dugularik, erran behar da boz hori lütho dela, luto. Lur azpitik jin baledi bezala.

Bego beraz diferentzia harpearen eta leizearen artean.