Espantu

Espantu hitza aipatu nahi nuke. Zendako espantu? Espantu nuntik jiten den badakigulakoz eta euskaraz espantu hitzak bere bidea egin baitu, auzoko mintzairetan izan duen bidea ez jarraikiz, ez arras bederen.

Espantu erraiten da eskuarki norbait bere buruaz pixka bat hantua delarik, zerbait kondatzen duelarik egia ez dena, edota gauzak diren baino gehiago direla erraten duelarik. Konparazione, ihiztari bat espantuka ari da atzeman duen ihiziaz, arrantzariak izigarriko amuarraina bildu duela erranen du. Espantuka usaian ari dena jendeek ezagutzen dute eta laster ez sinesten. Gertatzen baita ohartzen direla gezurra dela eta orduan erraiten da sobera harro den lagun horrek bere espantuak sartzen dituela. Espantuak sartzea, alegia espantua zerbait handia balitz bezala, sobera handia eta hertu eta lehertu beharra. Oxobik dio: Huna zer duten hirian: espantu frango mihian. Edo: Zaldi itsuaren saltzaileak haren zangoez espantu.

Ohargarri da euskaraz, Iparraldean bederen, nola espantu hitzak fanfaroi erran nahi duen, nahiz ondoko mintzairetan ez den horrela gertatu: dudarik gabe espainolezko hitza jiten zaiku gogora, "espanto" eta "espantar" ezagutzen baita. Gazteleraz egungo egunean ere "espanto'' beldurra da, izialdura da. Beraz ez da arras espantu hitzak euskaraz erran nahi duena. Gaskoin okzitanieraz ere "espantar" erraiten da eta lehenago "izitzea" erran nahi zuen. Frantses zaharrean ere "espanter" erabiltzen zen bainan emeki emeki hitzaren itxura, ez erranahia, aldatu da eta egun "épouvanter" ezagutzen dugu. Erran gabe doa hitz horiek guziak latinetik heldu direla, espavere. Eta latinez prefosta "izitzea" erran nahi zuen.

Bitxi iduri du hitz baten erranahia nola kanbiatu den ikustea, hots nola "espantu" eta "espanto" hitzak lehenik lotuak ziren beldurrarekin, izitzearekin eta aldiz euskaraz nola lotua izan den geroago hanpatzearekin eta ororen buru irringarri den zerbaitekin.

Bide bat baino gehiago ikusten dut gure euskarazko espantu hori esplikatzeko. Hasteko espainolez eta gaskoinez "espanto" ez da bakarrik gauza beldurgarria. Ezen preseski gauza bat frankotan beldurgarri da guziz berezia delakoz, besteak ez bezalakoa, alimalekoa eta beraz estonagarri eta harrigarritzat hartzen da. Zerbait estonatzeko edo harritzeko balin bada, bada espantu izateko doia. Konparazione, espainolez norbaitek erranen du apetitu bat "de espanto" baduela, zinez apetitu handia. Eta euskaraz ere zerbait izigarri delarik ez gaitu horrek beti izitzen. Izigarriko abilezia diogu eta ez gara beldur.

Espantu hitza sartu zelarik euskaraz, harrigarri, miresgarri erran nahi zuen. Adibidez, eta erlisioneak pisu handia ukan baitu gure literaturan, mirakuluak agertzen zirelarik, espantu gisa aipatzen ziren. Orduan, espantu hitzak ez zuen deus tzarrik. Espantu eragiten zuen gauza ordea ona izan zitekeen. Laudorio bat zela ematen du orduan.

Baina laster zentzua kanbiatuz joan zen eta gure egungo erranahia hartu zuen, espantu, harro, fanfaroi, ahobero. Hainbesteraino non eta egun beldurra bera ahantzia baita espantu hitza entzuten dugularik.

Barka beraz irakurle, hitz horrek hartu duen bide bihurretik iganarazten bazaitut, pisu izanez.. Nago espantuka ari dena ez ote den funtsean putrun, oilo busti eta laster izitzen eta beldurtzen den horietarik. Agian bai, agian ez, zuk ikus.