Orotarik | 2026ko Otsailaren 26a
Kukumarro
Xarles Videgain
Sega eta dailua
Egun, sasoinetik kanpo ere, sega eta dailua aipatu nahi ditut leku batetik bestera tresna zonbaiten izena ez baita bera, kanbiatzen baita. Aldi honetan ez dut xeheki aipatuko hitz bera agertzen dela bi tresna diferenteren izendatzeko.
Egia erran, bi tresnak ez dira anitz erabiltzen egungo egunean. Bereziki belarra, ogia, iratzea mozteko erabiltzen den tresna orain ahantzia dugu tresna motordunek lana errazten dutelako. Lehen belarka edo bedaka ari ziren epaileak goiz goizik ihintza zeno. Eta gero ogika, arradailka, iratzeka ari ziren. Tresnak bere giderrarekin eta burdinaren parte azkarra aingira deitzen da eraztunaren ondoan. Zorrotz izan behar liteke non ez den kamusturik, lanpusturik, mutisturik, loditurik edo aserik.
Aldiz egurra mozteko tresnak bere lana egin lezake edo oihanean edo bederen etxean xintxuketan. Hortzak badauzka.
Euskaraz belarra mozteko tresnak hiru izen nagusi badauzka. Bizkaieraz lehenik; kodaña deitzen da eta espainolez kodaña “guadaña” da eta iduri luke alemaniera zaharretik heldu dela izena. Egia erran, espainolez badira beste bi izen, “dalle” edo “dalla” eta “segote”. Preseski Iparraldean dailua eta sega bezalakoak.
Bizkaia utzirik, Gipuzkoan eta Lapurdin Isturitzeraino sega deitzen da. Bistan da, latinezko “secare”, hots, moztea, pikatzea erran nahi du. Secare eta sega. Hitza lagundu duena da ezagutzen dugun lehia berezia, segalariak bereziki Gipuzkoan ari baitira norgehiagoka belarra mozten, apostuak egiten. “Sega” diote eta ez besterik. Beskoitzen entzun nuen sega zela belarra moztekoa eta aldiz dailua, gogorragoa, ote moztekoa.
Hain zuzen, Behenafarroan eta Zuberoan dailu, tailu deitzen da. Egite badu hitzak gaskoinezko “dalh” eta espainolezko “dalla”-rekin, frantsesezko “taille”-rekin. Denek latina dute iturri, “taliare”. Ororen buru “Secare” hitzak sega eman du, “Taliare” hitzak dailua. Dallot ere deitzen da, ttipiago delakoz, hala nola ote edo iratze moztekoa.
Bazen mintzatzeko manera hauxe adierazteko: hobe da zerbait erostea on dena nahiz ez den merke. Zioten: Dailu onari prezio ona. Norbaitek baliatzen ote du dailua zer den jakin gabe? Ez dugu usu ikusten epailea bere dailua zorrozten edo mehatzen dailu ingudearen gainean dailu mailuaz joiten, bere harria dailukopan zuelarik gerritik zintzilikan eta haren barnean ozpin xorta bat emanez non ez zuen ozpinak harria jaten. Epaile diot eta epaile ez da tribunaletakoa. Beti oroit naiz Atlaseko inkesta egiten nuelarik Ürrüstoin, Jean-Louis Davanten aita zenak erran zidala: “Oh ene aita ephaile züzün”. Erran nahi zuen aitak belarra mozten zuela ongi eta zalu, bere nahia zuzen eta bazterrean mustatxarik utzi gabe, hots moztu gabeko hondarrik utzi gabe. Nago egun ez ote diren hitz horiek, eta mintzatzeko manerak hiztegietako hilerrietan lo. Eta epaile hitzak beste erranahia badauka pentzetik urrun.
Bitxi dena da euskarak hiru hitz badituela tresna honen izendatzeko, hiruak goiz edo berant kanpotik hartuak. Zergatik edo nolaz zilatu behar litake. Aldiz hitz bat baizik ez du euskarak lehenagoko tresna baten izendatzeko, igitaia edo igiteia. Bada igiteia aipatzen duen mintzatzeko manera zaharra, Oihenartek erranik: “Makur izanagatik egiteia, xuxen epaiten du lastogeia”. Erran nahi du itxura ez eder izanagatik, bere lana ongi egiten duela. Iduri luke igitei hitza euskara zaharretik heldu dela. Ez dakit nola igitei hitza ez den erabilia izan dailuaren deitzeko.
Gauza berriak agertzen direlarik, mintzaira batek asmatu behar du tresna berria nola deitu. Edo baztertzen den tresna zaharraren izena hartzen du tresna berriak edota kanpoan duen izena euskaraz nolazbait moldatzen da.
Ah, ahantzer nintzen. Azen ontzeko, Lapurdiko hitza, sega hitza, Baxe Nafarroan ezagun da eta egurra mozteko tresna da. Delako zerraz eta arpanaz beraz beste behin agian mintzatuko naiz.
