1945eko udaberrian, deportazioaren lehen lekukotasunak familietara heldu ziren, gutun bidez. Jean-Pierre Castaingts behaskandarrak, Larribarreko eskolako irakasle zena, bere familiari idatzi zuen, apirilaren 27an. Gerla denboran, erresistentzian sartu zen, lotura-agente gisa. Gutunak eta informazioak demarkazio mugan gaindi transmititzen zituen. Baina, 1943ko abenduaren 7an, Lyonen, non Brutus sarearentzat misio bat betetzen ari zen, Gestapoak atxilotu zuen.

"Amesgaiztoaren lekukotasuna"

Alemaniarrek Montluc-eko presondegian preso sartu zuten, Compiegneko kanpamendura igorri aitzin eta, azkenean, Buchenwaldera, Dora eta Ellrich-eko komandoetan lan egiteko. Horra bere familiari idatzi zuena: "Nazien galeretako mirakuluz bizirik atera den gizon bat berriz ikusiko duzue denborazenbaitetan. Alabaina, preso politikoetan, hamarretik batek bakarrik bere herria berriz ikusiko du. Orain arte, holandar mugan naiz, nire herriratzea igurikatuz. Miseria, gosea eta disenteriarengatik nireegoera fisikoa ez da azkarrenetarik. Baina, hori dena bukatua da orain. Bakarrik kilo anitz berriz hartu behar ditut. Ez bainaiz oraino biziki azkar, presazko itzultze bat ez igurikatu." Izugarrizko sufrimendua ezagutu zuen, baina halere bere deportazioko lagunei pentsatzen zuen: "Nire lagun dohakabeak, Buchenwaldeko kanpamenduan utzi ditudanak, Sauveur Narbaits, Jean Hausseguy eta Dominique Urrutibehety, zer bilakatu ote dira? Guretzat, Ellricheko kanpamenduan, ingeles tropen heltzeak hiltzetik salbatu gintuen, gau berean, kolektiboki pozoindatuak izan behar baikinen". Kanpamenduetatik bizirik atera ziren "Pierre Inchauspe donapaleutarra eta Beloscar ithorroztarra, orain etxetik hurbildu behar dira." Pierre Inchausperekin batera, urtarrilean, Ellricheko komandora, non "bizi baldintzak lazgarriak ziren", igorria izan zen. Berrogei urte berantago, bere historia idatziz kondatu zuelarik, "deportazioko oroitzapen guzien artetik, Compiègne-Buchenwaldeko konboiak giza miseriaren lekukotasun lazgarriena inspiratzen" ziola erran zuen. Bidaiak bi gau eta hiru egun iraun zuen eta, azkenean, Buchenwaldera heldu zirelarik, haien "kabala bagoitik" jalgi zirelarik, "bost edo sei hilotz baziren, bidaiako bi azken gauetako amesgaiztoaren lekukotasuna". Azkenean, Jean-Pierre Castaingts amesgaizto horretatik bizirik atera zen eta 1945eko apirilaren 15ean libratua izan zen.

"Garbiketa hasiko da"

Lurralde anitzetan bezala, Liberazioaren denbora, "garbiketaren" denbora izan zen ere. Ipar Euskal Herrian, "Courrier de Bayonne" kazetak (lau urtez ez zena agertu, "alemaniarren zerbitzuko ez izateko") zuen mugimendua piztu, 1944ko irailean: "Garbiketa hasiko da. Hasi da. Frantses bihoztunak fusilatze zutoinetara igorri dituzten salatariak, mark edo fabore zenbaiten ordez, presondegian haien hiltzea igurikatzen dute edo xerkatuak dira. (...) Hamaikagarren oreneko langileei, atzoko Pétainistei, kolaboei, uniforme edo besoko eder batekin burua harro ibiltzea ez diegu baimenik emanen." Charles Fouladoux Hegoburuk, kazetaren Donibane Garaziko berriketaria zena eta hiru urtez preso izan zena esku-orri edo trakta bat erresistentziaren alde hedatu baitzuen, zituen hitz horiek idatzi. "Justizia popularra", mendekuaren itxura hartu ahal izan zuena, baina sufrimendua hain zen azkarra izan.