Frantses iraultza denborako hilabete egunak

Jakina da gauza bat izendatzen duenak frangotan bere indarra erakutsi nahi duela eta bere ikusmoldea besteen gainetik ezarri nahi duela. Leku izenetan gertatzen da.

Frantses Iraultza agitu zelarik iraultzaileek erabaki zuten hiri anitzetako izenak kanbiatzea, zaharkituak zirelakoan edo erlisionearekin lotuegi zirelakoan edota ez baitziren aski frantsesak mintzairaren aldetik. Konparazione, Errobi bazterreko herriek Nive izena ekarri behar zuten beren izen berrian: Nive Franche Donibane Garazin, Grand Pont Arrosan, Montagne sur Nive Luhuson, Marat sur-Nive Uztaritzen. Donapaleu bilakatu zen Mont Bidouze. Batzuetan euskarazko hitza ematen zitzaion hala nola Ainhoari Mendiate deitu behar baitzen. Donibane Lohizune izendatua izan zen Chauvin Dragon. Chauvin soldadu baten izena zen: Frantziaren alde kartsuki ibili zen bataila anitzetan, hamazazpi aldiz kolpatua izana omen zen. Iduri luke haatik Chauvin soldadu hori ez dela sekulan existitu eta asmatua izan dela. Haatik on zen Euskal Herriko herri baten izena izateko. Bainan izen aldaketak hilabete izenetan ekarri zituzten ere. Frantsesezko hilabeteen izen zaharrak nahi ukan zituzten ordezkatu aroa eta landareak aipatuz. Urtea lau sasoinetan eman zuten lehen bezala eta sasoin bakoitzeko hiru hilabeteen izenek soinu bera behar zuten hitzaren bukatzeko, hala nola Messidor, Thermidor, Fructidor, or, or, or, "messe" hitzean moisson edo uzta, "Therm" hitzean beroa eta "Fructi" hitzean fruitua. Beraz ditxolari edo bertsolari ziren nolazbait eta ordenu berria ezarri nahi zuten orduko izenetan eta sinestetan.

Jakobinismoa aipatzen bada ere, kasu egin behar da, iraultza hasi zenean euskara ez zen guziz baztertua izan eta frantsesez agertzen ziren testu anitz euskaraz itzuliak ziren. Hori gertatu zen hilabete izenetan. Iduri luke mauletar batek, izena baitzuen Arnis, asmatu zituela hitz berri horiek.

Goazen ikustera nola asmatu zituen.

Lehenik Vendémiaire, Brumaire, Frimaire. Mahaste ezen Vendémiaire hortan mahasti-biltze baita eta Mahaste ez da itzulpen gaiztoa. Brumaire deitzeko Lanhote "la brume" lanhoa baita. Eta Frimaire hotza delakoz, euskaraz Izozte deitu zuen. Mahaste, Lanhote, Izozte.

Gero hiru hilabete, kor batekin. Nivôse elurraren hilabetea delakoan, Elhurkor eman zuten. Ondokoa Pluviôse izanik, Eurikor pentsatu zuten eta gero Ventôse haizea delakoz Aizekor. Aize h-rik gabe seguraski Arnis zuberotarra zelakoz eta aize erraiten delakoz zuberotarrez eta ez haize.

Ondoko frantses izenek ekartzen baitute al-soinua, Germinal, Floréal, Prairial, euskaraz dun soinua hirutan eman zuten. Germinal, Sapadun. Sapa ez da "le germe" erran nahi baita hozia edo hazia baina horrela eman zuten, sapa delarik landareen izerdia. Floréal bistan da Lilidun itzuli zuten (ez loredun, lili erraiten baita ekialdean euskaraz) eta Prairial emateko ez pentze ez soro bainan Belhardun soilki.

Azken hiruak -Lis batez eginak dira. Eta frantsesez oraixtian aipatu or batekin. Alabainan Messidor da Bihilis "la moisson" baita bihia biltzeko denbora. Thermidor "Berolis" deitzen da hilabete beroa delakoan. Eta fructidor "frutulis" nola ez!

Denbora batez, eskolan departamendu guziak ikasi behar genituen buruz. Ea frantses iraultzak asmatu hilabeteen izenak gogoan atxikitzen ditugun: mahaste, lanhote, izozte, elhurkor, eurikor, aizekor, zapadun, lilidun, belhardun, bihilis, berolis, frutulis. On omen da memorioaren azkartzeko hitzak buruz atxikitzea. On ere ikusteko podere bat noraino joaiten ahal den bere ikusmoldea sarrarazteko edo txertatzeko. Bainan badira txertoak eihartzen direnak.